Sabahattin Ali

Sabahattin Ali'nin edebi hayatı, hürriyetiyle ödediği ağır bedellerle mühürlenmiştir. 1932 yılında Konya'da bir mecliste okuduğu ve dönemin yöneticilerini hicvettiği iddia edilen siyasi bir şiir gerekçesiyle tutuklanarak önce Konya, ardından Karadeniz'in hırçın dalgalarıyla çevrili tarihi Sinop Cezaevi'ne nakledildi. Nemli zindan duvarları, demir parmaklıklar ve martı çığlıkları arasında geçen aylar, onun edebiyatında derin bir hüzün ve kırılmaz bir başkaldırı damarı açtı.

Türk müziğinin ve şiirinin anıtlaşan eseri Aldırma Gönül (Hapishane Şarkısı V) ve "Duvar"gibi sarsıcı öyküleri bu cezaevi burçlarında yankılandı. 1933 yılında Cumhuriyet'in 10. yılı dolayısıyla çıkarılan genel afla tahliye olsa da, 1940'lı yıllarda çıkardığı muhalif yayınlar nedeniyle Paşakapısı Cezaevi'nde yeniden hapsedilecek; parmaklıklar ardındaki tecrübesi, Anadolu insanının çaresizliğini edebiyatına aktarmadaki en sahici gücü olacaktı.

Sabahattin Ali, fırtınalı hayatının en sakin ve güvenli limanını 1935 yılında evlendiği Aliye Hanım'da (Aliye Ali) buldu. İstanbul Erenköy'de tanışıp evlenen çiftin bu evlilikten 1937 yılında daha sonra piyanist ve müzikbilimci olacak kızları Filiz Ali dünyaya geldi. Aliye Hanım, yazarın sadece eşi değil; en zorlu hapislik, sürgün ve işsizlik günlerinde arkasındaki en büyük manevi dayanağı ve sadık dert ortağıydı.

Yazarın cezaevlerinden ve seyahatlerinden eşine yazdığı, daha sonra "Canım Aliye'm, Ruhum Filiz'im"adıyla kitaplaşan mektuplar; sert bir muhalif olarak bilinen Sabahattin Ali'nin nasıl şefkatli, vefakar ve hassas bir aile babası olduğunu tüm sıcaklığıyla belgeler. Eşinin 1948'deki ani ve esrarengiz kaybından sonra Aliye Ali, tek başına kızı Filiz'i büyüterek Sabahattin Ali'nin manevi mirasını ve haysiyetli adını bir ömür boyu onurla korumuştur.

1946 yılında Sabahattin Ali, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz ve karikatürist Mustafa Mim Uykusuz ile birlikte Türk basın tarihine damga vuran haftalık siyasi mizah gazetesi Markopaşa'yı yayımlamaya başladı. "Yazarları çok gezen, gazetesi az çıkan" ve "Toplatılmadığı zamanlar çıkar"sloganlarıyla halka ulaşan gazete, tek parti iktidarının bürokratik baskılarını, yolsuzlukları ve dış politika zaaflarını eşi görülmemiş bir cesaretle eleştirdi. Kısa sürede 60.000'i aşan tirajıyla dönemin resmi gazetelerini dahi geride bırakarak halkın en gür sesi oldu.

Baskılar, davalar ve tutuklamalar nedeniyle gazete defalarca kapatıldı; ancak ekip yılmayarak yayını Merhumpaşa, Malumpaşa, Yedi-Sekiz Hasan Paşa, Bizimpaşa ve Ali Baba adlarıyla inatla sürdürdü. Gazetedeki sert başyazıları nedeniyle Sabahattin Ali defalarca hapis cezasına çarptırıldı. Bu süreçte yayımladığı son öykü kitabı Sırça Köşk de Markopaşa ruhunun edebi bir uzantısı olarak yasaklanacaktı.

Hakkında açılan ardı arkası kesilmeyen davalar, hapis cezaları, sürekli polis takibi ve kamuda çalışma yasağı nedeniyle Sabahattin Ali nefes alamaz hale gelmişti. Yurt dışına çıkmak için pasaport başvurusu yaptıysa da talebi reddedildi. Tek kurtuluş yolunu gayriresmî yollardan Avrupa'ya geçmekte gören yazar, 1948 yılı mart ayı sonunda peynir nakliyatı bahanesiyle satın aldığı kamyonla Trakya'ya hareket etti.

Kendisini Bulgaristan sınırından geçirmek üzere anlaştığı ordudan atılma eski astsubay Ali Ertekin ile Kırklareli üzerinden sınıra doğru ilerlerken, 2 Nisan 1948 tarihinde Kırklareli'nin Sazara köyü civarında vahşice katledildi. Katil zanlısı Ali Ertekin, cinayeti "milli hislerle"işlediğini iddia ederek hafif bir ceza aldı ve kısa sürede tahliye edildi. Yazarın cansız bedeni ise olaydan aylar sonra 16 Haziran 1948'de bir çoban tarafından ormanlık alanda bulundu; ancak mezar yeri dahi tespit edilemeyerek kayıplara karıştı. Sabahattin Ali'nin katli, ardında bıraktığı karanlık soru işaretleri ve istihbarat iddialarıyla Türk siyasi tarihinin en acı faili meçhul cinayetlerinden biri olarak hafızalara kazındı.